Σημειώσεις πεδίου
Φτάσαμε περιμένοντας το γκρίζο. Κάθε μαρτυρία για την κομμουνιστική Αλβανία το είχε υποσχεθεί: η μακρά απομόνωση, τα οχυρά, το φως με το δελτίο. Αντί γι' αυτό βρήκαμε μια πόλη βαμμένη σαν χυμένο κουτί παστέλ, πορτοκαλί πάνω σε βιολετί πάνω σε ένα επίπεδο δημοτικό πράσινο, τα παλιά πολυώροφα να έχουν γίνει κάτι πιο κοντά σε τοιχογραφία παρά σε γραμμή ουρανού.
Το χρώμα έχει δημιουργό. Ο Έντι Ράμα σπούδασε ζωγραφική πριν στραφεί στην πολιτική, και ως δήμαρχος των Τιράνων από το 2000 ως το 2011 έβαψε τις φθαρμένες σοσιαλιστικές προσόψεις της πόλης σε τολμηρά μπλοκ χρώματος. Ο προϋπολογισμός ήταν σχεδόν μηδενικός, κι έτσι η μπογιά μπήκε στη θέση του χρήματος, ένας τρόπος να πει στους κατοίκους πως κάποιος επιτέλους τους πρόσεχε. Ο Ράμα είναι πρωθυπουργός της Αλβανίας από το 2013, κι η χειρονομία έζησε πολύ περισσότερο από τα χρόνια του στο δημαρχείο.
Η Αλβανία πέρασε σχεδόν μισόν αιώνα σφραγισμένη, η πιο κλειστή χώρα της Ευρώπης, και τα Τίρανα κουβαλούσαν αυτή την απομόνωση μέσα στο τσιμέντο τους. Η ανάκαμψη ήρθε γρήγορη κι άνιση. Σε δύο δεκαετίες η πόλη πέρασε από τόπο που οι ταξιδιώτες προσπερνούσαν καθ' οδόν προς την ακτή σε τόπο για τον οποίο παίρνουν αεροπλάνο, τραβηγμένοι από τιμές που μοιάζουν βγαλμένες από άλλη δεκαετία κι ένα κέντρο αρκετά μικρό ώστε να το διασχίζεις με τα πόδια.
Η μπογιά ήταν η φθηνότερη δυνατή υπόσχεση, κι η πόλη κάπως διάλεξε να την πιστέψει.
Τίποτα δεν κρατά την ιστορία όσο η Πυραμίδα. Χτισμένη το 1988 ως μουσείο του δικτάτορα Ενβέρ Χότζα, πέρασε τις επόμενες τρεις δεκαετίες ως συνεδριακό κέντρο, βάση του ΝΑΤΟ στον πόλεμο του Κοσόβου, και τελικά ερείπιο που οι έφηβοι σκαρφάλωναν και γέμιζαν σπρέι. Ύστερα από ανακαίνιση του ολλανδικού στούντιο MVRDV άνοιξε ξανά τον Οκτώβριο του 2023, τώρα δωρεάν κέντρο τεχνολογίας και εκπαίδευσης για τους νέους, με τα κεκλιμένα τσιμεντένια πλευρά της ξαναχτισμένα σε σκαλιά που τα ανεβαίνεις. Το απόγευμα που την επισκεφθήκαμε, παιδιά έτρεχαν στην ανηφόρα σαν να ήταν από πάντα σκάλα.
Το υπόλοιπο κέντρο ανταμείβει το αργό περπάτημα. Το Μπλόκου, κάποτε η σφραγισμένη συνοικία όπου μόνο η ελίτ του Κόμματος είχε δικαίωμα να ζει και όπου στους απλούς Αλβανούς απαγορευόταν να πατήσουν, είναι σήμερα το πυκνότερο πλέγμα καφέ και μπαρ στη χώρα. Το αναστηλωμένο Νέο Παζάρι κρατά τα μανάβικα, τα ψητά και το ρακί σε απόσταση λίγων δρόμων. Ένα ζεστό μπόρεκ κοστίζει λιγότερο από έναν καφέ αλλού στην Ευρώπη, και το ρακί τείνει να καταφθάνει είτε το ζήτησες είτε όχι. Πίσω απ' όλα στέκει το όρος Ντάιτι, με τελεφερίκ, η πράσινη ράχη που η πόλη ανηφορίζει τα σαββατοκύριακα.
Τα Τίρανα δεν έχουν τελειώσει, κι ένα κομμάτι τους ανεβαίνει πολύ γρήγορα, γυάλινοι πύργοι να στριμώχνουν τους χαμηλούς οθωμανικούς δρόμους, το χρήμα να φτάνει πιο γρήγορα απ' όσο προλαβαίνει ο σχεδιασμός. Θα πηγαίναμε τώρα, όσο το χρώμα είναι ακόμη φθηνό κι η υποδοχή κουβαλά μιαν ελαφριά έκπληξη που ήρθες.
Ο συμβιβασμός στα χρώματα είναι το γκρίζο, κι έχουμε αρκετό γκρίζο για μια ολόκληρη ζωή.
Έντι Ράμα, πρώην δήμαρχος των Τιράνων
