Στοιχεία τόπου
Το έχουμε περάσει με το φέρι πάνω από μία φορά, από την Ταρίφα ως την Ταγγέρη, όλο το πέρασμα τελειωμένο προτού κρυώσει ο καφές. Δύο ήπειροι κάθονται εδώ τόσο κοντά που διαβάζεις τον καιρό της απέναντι όχθης. Δεκατέσσερα περίπου χιλιόμετρα νερού στο πιο στενό σημείο, ανάμεσα στην Πούντα Μαρόκι της Ισπανίας και την Πούντα Σίρες του Μαρόκου. Μοιάζει με κενό πάνω στον χάρτη. Συμπεριφέρεται σαν βαλβίδα.
Οι αρχαίοι κατάλαβαν το δράμα του τόπου καλύτερα απ' όσο δείχνει το πλάτος του. Εδώ ήταν η άκρη, οι Ηράκλειες Στήλες, ο Βράχος στη μία όχθη κι η αφρικανική κορυφή στην άλλη να σημαδεύουν το σημείο όπου τελείωνε ο γνωστός κόσμος κι άρχιζε ο έξω ωκεανός. Όποιο καράβι περνούσε έφευγε από τον χάρτη, και για πολύν καιρό η συμβουλή ήταν να μην το κάνει.
Αυτό που δεν μπορούσαν να δουν ήταν ο μηχανισμός. Η Μεσόγειος χάνει περισσότερο νερό απ' όσο παίρνει. Ο ήλιος σηκώνει κάθε χρόνο από την επιφάνειά της περισσότερο απ' όσο μπορούν να ρίξουν πίσω όλα τα ποτάμια, όλες οι μπόρες, κάθε στόμιο του Νείλου και του Ροδανού μαζί. Ερμητικά κλεισμένη, η θάλασσα θα κατέβαινε και θα πύκνωνε σε άλμη. Το Γιβραλτάρ είναι ο λόγος που δεν το κάνει. Από εκείνη τη στενή πύλη μπαίνει ο Ατλαντικός στην επιφάνεια, πιο ζεστός και πιο γλυκός, ένα ρεύμα που σπρώχνει κόντρα στους ναυτικούς όσο υπάρχουν ναυτικοί για να το παλεύουν.
Μια θάλασσα τόσο μπλε δεν είναι κάτι ακίνητο. Είναι μια αργή μηχανή, κι αυτό το στενό είναι η εισαγωγή της.
Από κάτω, η κίνηση τρέχει ανάποδα. Πυκνότερο, πιο αλμυρό μεσογειακό νερό γλιστρά προς τα έξω κατά μήκος του βυθού, ένα βαθύ ποτάμι που κυλά δυτικά μέσα στον Ατλαντικό. Δύο θάλασσες που ανταλλάσσουν νερό προς αντίθετες κατευθύνσεις ταυτόχρονα, η μία στοιβαγμένη πάνω στην άλλη. Οι ωκεανογράφοι ονομάζουν το κατώτερο ρεύμα Μεσογειακή Εκροή. Για αιώνες οι ναυτικοί ένιωθαν μόνο το πάνω, και το καταριόνταν.
Ξέρουμε την εναλλακτική, γιατί έχει ήδη συμβεί. Κάπου ανάμεσα σε 5,96 και 5,33 εκατομμύρια χρόνια πριν η σύνδεση έκλεισε, κι η λεκάνη έκανε ό,τι είναι υποχρεωμένη να κάνει μια κλειστή θάλασσα που εξατμίζεται δίχως τροφοδοσία. Στέγνωσε. Η κρίση αλατότητας του Μεσσηνίου (Messinian) άφησε αλατούχες πεδιάδες πολύ κάτω από την παλιά ακτογραμμή, μια λευκή ερημιά εκεί που σήμερα η Κρήτη κι η Σικελία στέκουν μέσα σε βαθιά νερά. Ύστερα η πύλη υποχώρησε. Ο Ατλαντικός ξαναμπήκε με τον Ζάγκλειο κατακλυσμό (Zanclean), ξαναγεμίζοντας ολόκληρη τη λεκάνη γύρω στα 5,33 εκατομμύρια χρόνια πριν, με ταχύτητα που τίποτα από τότε δεν την πλησίασε.
Έτσι η καρτ ποστάλ χρωστά τα πάντα σε δεκατέσσερα χιλιόμετρα αμφισβητούμενου νερού που οι περισσότεροι ταξιδιώτες διασχίζουν χωρίς να κοιτάξουν ούτε μια φορά προς τα κάτω. Κάθε ποτήρι αυτής της θάλασσας έχει περάσει την πύλη, ή περιμένει τη σειρά του. Στάσου στην Ταρίφα με σηκωμένο τον αέρα και θα νιώσεις την επιφάνεια να τρέχει ανατολικά, τον Ατλαντικό να τροφοδοτεί σιωπηλά μια θάλασσα που αλλιώς θα εξαφανιζόταν. Το πιο ήσυχο σύνορο της Μεσογείου, κι εκείνο που την κρατά ενωμένη.