Σημειώσεις πεδίου
Την πρώτη φορά που αντικρίζεις το Γκιροκάστρο, βλέπεις μια πλαγιά που έχει γίνει σχιστόλιθος. Από τον πάτο της κοιλάδας του Δρίνου η πόλη ανηφορίζει σε αναβαθμίδες, κι η κάθε στέγη είναι ένα χωράφι από επίπεδη γκρίζα πέτρα, στρωμένη σαν λέπια ψαριού απέναντι στη βροχή. Ακόμη κι τον Αύγουστο το φως εδώ πάνω είναι δροσερό και μεταλλικό. Μπήκαμε από τον παλιό δρόμο του Νότου, κι όλος ο τόπος διαβαζόταν σαν ένα ενιαίο υλικό, λατομημένο από το ίδιο το βουνό πάνω στο οποίο κάθεται.
Οι Αλβανοί την λένε πόλη της πέτρας, και το εννοούν κυριολεκτικά. Ο ασβεστόλιθος που σπάει από τα βουνά του Γκιερέ είναι οι τοίχοι, τα σοκάκια, οι εξωτερικές σκάλες κι εκείνες οι περίφημες στέγες από πελεκημένες πλάκες. Η UNESCO ενέγραψε το ιστορικό κέντρο το 2005 και τρία χρόνια αργότερα πρόσθεσε και το Μπεράτι, για ό,τι χαρακτήρισε σπάνια, καλοδιατηρημένη οθωμανική πόλη χτισμένη από τους αγρότες των μεγάλων τσιφλικιών. Λίγα πράγματα εδώ έχουν στρογγυλευτεί για χάρη του επισκέπτη.
Μια πόλη που έχτισε τα σπίτια της σαν μικρά φρούρια, κι ύστερα ξέχασε να πάψει να σκαρφαλώνει.
Πάνω απ' όλα κάθεται το φρούριο. Ένα κάστρο κρατά αυτή τη ράχη από τον Μεσαίωνα, μα ο όγκος που περπατάς σήμερα χρωστά τη μορφή του σε δύο πολύ διαφορετικούς άντρες, τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων τον δέκατο ένατο αιώνα και τον βασιλιά Ζογ τον εικοστό. Μια μακριά στοά με κανόνια κρατά ακόμη κυριευμένο πυροβολικό. Από τις επάλξεις ο Δρίνος τρέχει ασημένιος από κάτω κι τα βουνά κλείνουν την κοιλάδα κι από τις δύο άκρες.
Τα αρχοντικά των εμπόρων είναι το πραγματικό θαύμα. Υψώνονται τρεις και τέσσερις ορόφους, μισά πύργος και μισά κατοικία, με στέρνες και στάβλους σκαμμένους στα κρύα κατώγια και τα καθιστικά ανεβασμένα ψηλά για φως και για άμυνα. Οι σκάλες σκαρφαλώνουν στους εξωτερικούς τοίχους. Στα ωραιότερα από αυτά το πάνω δωμάτιο είναι μια ζωγραφισμένη αίθουσα όπου μια οικογένεια κάποτε δεχόταν την πόλη. Καταλαβαίνεις γρήγορα ότι εδώ ο πλούτος σήμαινε ύψος.
Εκείνες οι στέγες είναι βαρύτερες απ' όσο δείχνουν. Η καθεμιά είναι ένα πλέγμα από ξυλεία που σηκώνει τόνους σχισμένης πέτρας, μια τέχνη που σχεδόν χάθηκε επί κομμουνισμού και τη διδάσκει ξανά τώρα μια χούφτα μαστόρων. Περπάτα τα πάνω σοκάκια το σούρουπο κι ακούς την πόλη πριν τη δεις. Νερό στα παλιά αυλάκια, ένα παντζούρι, το ραδιόφωνο κάποιου, όλα να αναπηδούν πάνω στην πέτρα.
Κάτω στο Παλιό Παζάρι τα καλντερίμια είναι γυαλισμένα ως τη λάμψη. Οι στοές πάνε πίσω στον δέκατο έβδομο αιώνα, ξαναχτισμένες μετά από φωτιά τον δέκατο ένατο, κι το τζαμί του 1757 σημαδεύει ακόμη το σταυροδρόμι. Είναι η πόλη όπου ο Ισμαήλ Κανταρέ τοποθέτησε τα παιδικά του χρόνια στο «Χρονικό της πέτρινης πόλης», και τη φορά ελαφρά τον συγγραφέα της. Φάγαμε αργά, είδαμε το φως να πέφτει πίσω από τη ράχη, κι αφήσαμε το αυτοκίνητο εκεί που ήταν.
Ήταν μια παράξενη πόλη, και έμοιαζε να είχε ξεβραστεί στην κοιλάδα μια νύχτα του χειμώνα σαν κάποιο προϊστορικό πλάσμα που τώρα σκαρφάλωνε με τα νύχια του στην πλαγιά του βουνού.
Ισμαήλ Κανταρέ, «Χρονικό της πέτρινης πόλης»
