Τζιμπελίνα, η πόλη που η Ιταλία ξανάχτισε ως τέχνη

Η πόλη πέθανε ένα βράδυ του Ιανουαρίου του 1968, όταν οι σεισμοί του Μπελίτσε ισοπέδωσαν μια σειρά από χωριά στη δυτική Σικελία και σκότωσαν πάνω από 300 ανθρώπους. Η Τζιμπελίνα ήταν ένα από αυτά. Αυτό που έκαναν οι επιζώντες της μετά είναι ο λόγος που γράφουμε γι' αυτήν σήμερα.

Δεν ξαναέχτισαν πάνω στα ερείπια. Μετακόμισαν λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, στην κοιλάδα, σήκωσαν μια καινούργια πόλη, τη Νέα Τζιμπελίνα, και ζήτησαν από καλλιτέχνες, όχι από πολεοδόμους, να της δώσουν πρόσωπο. Ο δήμαρχος Λουντοβίκο Κοράο πέρασε τις δεκαετίες του '70 και του '80 καλώντας τους γλύπτες και τους αρχιτέκτονες της Ιταλίας να δουλέψουν εδώ, κι η κοιλάδα κρατά σήμερα γύρω στα 5.000 έργα τέχνης για έναν πληθυσμό κάπου 3.600 κατοίκων. Στις 15 Ιανουαρίου 2026, την επέτειο του σεισμού, η Τζιμπελίνα έγινε η πρώτη Πρωτεύουσα Σύγχρονης Τέχνης της Ιταλίας. Κτίρια κλειστά επί δεκαετίες ανοίγουν τις πόρτες τους. Να πέντε γύρω από τα οποία θα σχεδιάζαμε μια επίσκεψη.

1. Il Grande Cretto, πάνω από την παλιά πόλη. Δέκα χιλιόμετρα πιο ψηλά κείτονται τα ερείπια της αρχικής Τζιμπελίνα, κι ο Αλμπέρτο Μπούρι τα σκέπασε. Το Grande Cretto είναι 86.000 τετραγωνικά μέτρα λευκού μπετόν, χυμένου πάνω στους νεκρούς δρόμους, ακολουθώντας το ακριβές τους σχέδιο, έτσι που περπατάς τα παλιά σοκάκια σαν διαδρόμους ανάμεσα σε τοίχους ως το στήθος. Ο Μπούρι ξεκίνησε το 1985 και το άφησε ημιτελές από έλλειψη χρημάτων· ολοκληρώθηκε μόλις το 2015, στα εκατό χρόνια από τη γέννησή του. Δωρεάν, ανοιχτός χώρος, με πρόσβαση με αυτοκίνητο.
2. Teatro di Consagra, ανοιχτό επιτέλους. Ο Πιέτρο Κονσάγκρα σχεδίασε ένα θέατρο σαν ένα μεγάλο γκρίζο κύμα τρυπημένο από οβάλ ανοίγματα, και πέθανε προτού χτιστεί. Για χρόνια στεκόταν ως ένα από τα διάσημα ημιτελή έργα της ανοικοδόμησης. Για τη χρονιά της Πρωτεύουσας άνοιξε στο κοινό για πρώτη φορά, στις 15 Ιανουαρίου, και φιλοξενεί τώρα μια εγκατάσταση των βιντεοκαλλιτεχνών Masbedo με τον Αντριάν Πάτσι. Το τελικό φινίρισμα μένει ακόμη να γίνει.
3. Belice Epicentro della Memoria Viva. Το μουσείο του σεισμού στη νέα πόλη, εκεί που η ιστορία λέγεται χωρίς φτιασίδια. Φέτος παρουσιάζει νέες παραγγελίες από καλλιτέχνες που μεγάλωσαν στα χρόνια μετά, ανάμεσά τους η Ροζάνα Ταορμίνα, της οποίας το νέον σχηματίζει τη λέξη memoria και μετά αφήνει τα γράμματα να σβήνουν, ένα ένα, στο σκοτάδι. Ξεκίνα από εδώ προτού ανέβεις στο Cretto.
4. Fondazione Orestiadi. Το ίδρυμα του Κοράο κάθεται ανάμεσα στα γλυπτά, κρατώντας τη συλλογή του από σύγχρονη και μεσογειακή τέχνη και τρέχοντας μεγάλο μέρος του φετινού προγράμματος· οι κόρες του το συνδιευθύνουν πλέον. Είναι το πιο καθαρό παράθυρο στην πεποίθηση που έχτισε τον τόπο, ότι η τέχνη μπορούσε να βγάλει μια πόλη από εκεί που δεν την έβγαζε η πολιτική.
5. Η ίδια η πόλη. Μην προσπεράσεις βιαστικά τους δρόμους. Ένα τεράστιο ατσάλινο αστέρι του Κονσάγκρα ζώνει την είσοδο, μια λευκή σφαίρα εκκλησιάς υψώνεται πάνω από χαμηλά γκρίζα συγκροτήματα κατοικιών, και υπερμεγέθη γλυπτά ξεπροβάλλουν ανάμεσα στα διαμερίσματα σαν έπιπλα που ξέχασαν γίγαντες. Ολόκληρη η Νέα Τζιμπελίνα είναι η γκαλερί, και το 2026 περισσότερες πόρτες της απ' ό,τι συνήθως είναι ανοιχτές.