Σημειώσεις πεδίου
Οι περισσότεροι έρχονται στην Αθήνα για να κοιτάξουν πίσω. Το μάρμαρο και οι κίονες, η ατέλειωτη κουβέντα με την αρχαιότητα. Εμείς ήρθαμε αυτή τη φορά για κάτι νεότερο, στη λεωφόρο Συγγρού, εκεί όπου μια παλιά ζυθοποιία στεγάζει σήμερα την εθνική συλλογή σύγχρονης τέχνης της χώρας.
Το κτίριο διηγείται την ιστορία του πριν καν κρεμαστεί ο πρώτος πίνακας. Μπίρα φτιαχνόταν εδώ από το 1893, και το 1961 ο αρχιτέκτονας Τάκης Ζενέτος, με συνεργάτη τον Μαργαρίτη Αποστολίδη, έδωσε στη ζυθοποιία ΦΙΞ τις λιτές οριζόντιες γραμμές του ελληνικού μεταπολεμικού μοντερνισμού. Όταν σταμάτησε η παραγωγή, το κέλυφος έμεινε ρημαγμένο για χρόνια, ένα μοντερνιστικό ερείπιο πάνω σε κεντρικό δρόμο. Το ίδιο το ΕΜΣΤ ιδρύθηκε το 1997 χωρίς μόνιμη στέγη, μια συλλογή που έψαχνε τοίχους. Μετακόμισε στο μετασκευασμένο κτίριο το 2015 και άνοιξε πλήρως, και τους τέσσερις ορόφους, τον Φεβρουάριο του 2020, εβδομάδες πριν ο κόσμος κλείσει τις πόρτες του.
Ένα εθνικό μουσείο που πέρασε τις πρώτες δύο δεκαετίες του ουσιαστικά άστεγο μοιάζει τώρα με ένα από τα πιο σίγουρα πράγματα της πόλης.
Είναι λοιπόν ένας νέος θεσμός σε έναν παλιό τόπο, και φέρεται σαν τέτοιος. Υπό την Κατερίνα Γρέγου, καλλιτεχνική διευθύντρια από το 2021, το ΕΜΣΤ έστρεψε το βλέμμα του νότια και ανατολικά, όχι προς τις συνηθισμένες βόρειες πρωτεύουσες. Η τρέχουσα επανέκθεση της μόνιμης συλλογής, «South by Southeast: Re-Orienting the Collection», που άνοιξε στις 11 Ιουνίου, διαβάζει το υλικό της μέσα από τη Μεσόγειο και τον Παγκόσμιο Νότο. Είναι μια ήσυχη πράξη επανατοποθέτησης, και μια πράξη με αυτοπεποίθηση.
Ο χώρος τη σηκώνει. Κάπου 18.000 τετραγωνικά μέτρα υψώνονται πάνω σε ένα μικρό αποτύπωμα, και η μετασκευή κράτησε ένα ανοιχτό δημόσιο πέρασμα να διασχίζει το ισόγειο, ώστε το κτίριο να δίνει κάτι πίσω στον δρόμο ακόμη κι όταν δεν κόβεις εισιτήριο. Η ταράτσα είναι από τις καλύτερες αδιαφήμιστες θέες της πόλης, η Ακρόπολη από τη μία μεριά, η αχλή του Πειραιά από την άλλη.
Αυτό που μένει μέσα μας είναι πόσο λίγη φασαρία περιβάλλει το καθετί εδώ. Δεν υπάρχει ουρά για κάποια υπερπαραγωγή, ούτε τοίχος με σουβενίρ που σκέφτεται αντί για σένα. Μπαίνεις από μια θορυβώδη λεωφόρο και ο ήχος πέφτει. Το έργο είναι συχνά δύσκολο, κάποιες φορές πολιτικό, σπάνια διακοσμητικό, και το μουσείο σε εμπιστεύεται να το συναντήσεις στα μισά του δρόμου.
Η Αθήνα έχει περάσει πάρα πολύ καιρό ακούγοντας τι ήταν κάποτε. Μόλις έξι χρόνια στην πλήρη δημόσια ζωή του, το ΕΜΣΤ είναι μία από τις αίθουσες όπου η πόλη μπορεί να πει, καθαρά, τι είναι τώρα.